Hemijske štetnosti

Isparljiva organska jedinjenja (Volatile organic compounds – VOCs) se emituju kao gasovi iz nekih čvrstih materija i tečnosti. VOCs uključuju niz hemikalija, koje isparavaju pri sobnoj temperaturi, a mogu imati kratkoročno i dugoročno nepovoljne zdravstvene efekte. Širok je raspon proizvoda koji emituju VOCs: premazi (boje i lakovi) koji se nanose na zidove i stropove zgrade, na opremu i ugradne dijelove (drvo, metal, plastika), sredstva za čišćenje, dezinfekciju i odmašćivanje. Njihova povećana koncentracija, koja je u zatvorenom prostoru i do deset puta veća nego na otvorenom, može ostati u vazduhu dugo nakon što je aktivnost završena. Izvor VOCs-a su i tepisi, itisoni i sl. za čiju se izradu koriste razna ljepila i boje koji sadrže formaldehid, aceton, derivate benzena i drugih isparljivih organskih jedinjenja.

Najčešće isparljivo organsko jedinjenje je formaldehid, bezbojni gas oštrog mirisa, na koji treba obratiti naročitu pažnju kod izgradnje, renoviranja i opremanja objekata, jer se u obliku formaldehidnih smola i sintetskih ljepila (karbamid-formaldehidna, fenol-formaldehidna, melamin-formaldehidna) primjenjuje u drvnoj industriji za drvene ploče od uslojenog drveta – furnirske ploče (šperploče)  i ploče od usitnjenog drveta – iverica, lesonit, laminat, OSB i MDF (medijapan) ploče, te u stolarskim sastavima. Bitan je sastojak građevinskih pjena za prozore i vrata. Ima ga i u sintetičkim proizvodima, bojama i lakovima. Napominjemo da nova generacija ekoloških boja ne sadrži rastvarače i ne emituje VOCs materije i o tome svakako treba voditi računa kod njihovog izbora.

sbs-5

Zbog dugotrajnog isparavanja formaldehida javljaju se različite tjelesne reakcije – tzv. formaldehidski sindrom s kratkoročnim i dugoročnim efektima na ljudsko zdravlje: glavobolja, nadražaj i upala sluznica disajnih puteva i očiju, bolovi u ušima. Ukoliko dođe do udisanja koncentrovanih formaldehidskih para, mogu nastupiti teška oštećenja sluznice oka, nosa, jednjaka i bronhija, zatim smetnje u disanju, cirkulaciji, vrtoglavica, mučnina i povraćanje, nervoza, depresija ili smetnje pamćenja. Kod dugotrajne izloženosti formaldehidu nastaje senzibilizacija bronhija i povećava se sklonost astmatičnim napadima. U kontaktu s kožom javlja se alergijska reakcija. Najnovija istraživanja potvrđuju da je formaldehid karcinogen i da izaziva mutagene promjene.

sb-5-a

Posebno su opasni materijali čijom razgradnjom nastaju respirabilne čestice prečnika manjeg od 3 mikrona koje dopiru do najdubljih dijelova respiratornog sistema (azbest, staklena, kamena i mineralna vuna, metalna, organska i papirna prašina).

Nakon što je utvrđeno da udisanje azbesta povećava rizik za nastanak maligniteta (rak pluća i mezoteliom – maligna bolest pleure-plućne maramice i peritoneuma). Karakterističan je dug latentni period od ekspozicije do nastanka raka. Zbog toga je upotreba azbestnih proizvoda u SAD i Evropi zabranjena, zatvorene sve fabrike i posebnim postupkom se uklanja sa svih mjesta ugradnje.

Ugljen-monoksid (CO), otrovan gas bez boje, ukusa i mirisa, pripada grupi hemijskih zagušljivaca. Naziva se „podmuklim ubicom” jer se ne može osjetiti, pa ubija bez upozorenja. Nastaje nepotpunim sagorijevanjem materija koje sadrže ugljenik bez dovoljne količine kiseonika. Izvor nastanka CO su neispravne peći i začepljeni dimnjaci, kupatila, kuhinje (nape i plinski štednjaci). Disanjem ulazi u pluća i u krvi se u eritrocitima veže za hemoglobin, sprečavajući vezivanje i normalan prenos kiseonika, što može dovesti do značajnog smanjenja snabdijevanja srca kiseonikom, naročito kod osoba koje pate od bolesti srca.

Veže se i za mioglobin, pa uzrokuje mišićnu slabost, poremećenu koordinaciju i nemogućnost kretanja. Blago, srednje ili teško trovanje zavisi od koncentracije CO u vazduhu, trajanju izloženosti, opštem zdravstvenom stanju i starosti izložene osobe. Većem riziku trovanja izložene su osobe s bolestima respiratornog sistema, kardiovaskularnim bolestima, anemijom, starije osobe, djeca i nerođeni. Posljedice izloženosti CO mogu biti akutna i hronična trovanja.

sbs-6

Sumpor-dioksid (SO2) je bezbojan, otrovan i nadražujući gas neugodnog, oštrog mirisa. U urbanim, naročito industrijskim sredinama, nastaje izgaranjem fosilnih goriva koja sadrže sumpor (ugalj i nafta). Jedan je od glavnih sastojaka smoga. Prisutan je u sredstvima za dezinfekciju. Djeluje nadražujuće na sluznicu, gornje disajne puteve i izaziva kašalj. Čak i umjerene koncentracije mogu dovesti do smanjenja funkcije pluća kod astmatičara. Udisanjem visoke koncentracije SO2 može doći do sakupljanja tečnosti u plućima, do smanjenja kiseonika u krvi i smrti za nekoliko minuta. Simptomi uslijed nakupljanja tekućine u plućima su kašljanje i osjećaj nedostatka vazduha, a mogu se pojaviti nekoliko sati ili par dana nakon izloženosti. Reaguje s vlagom izazivajući iritaciju na koži.

Azot-dioksid (NO2) je crvenosmeđi otrovan gas karakterističnog oštrog mirisa, koji nastaje sagorijevanjem ugljenika u motorima i kotlovima (termoelektrane, toplane, saobraćaj i industrija), a prirodnim putem disanjem biljaka i životinja i truljenjem organskog materijala. U većoj koncentraciji može nadražiti pluća i smanjiti otpornost na respiratorne infekcije kao što su prehlada i gripa. Duga i česta izloženost može uzrokovati akutne respiratorne bolesti kod djece. Može da se veže za hemoglobin pri čemu se stvara oksiazohemoglobin koji onemogućava prenos kiseonika. Jedinjenja azota se danas ubrajaju u grupu vodećih karcinogena pluća, želuca i mokraćne bešike.